Een stenen kasteel met een papieren deur
Door David Boerma

CBD en inheemse volken

De Conventie over Biologische Diversiteit (CBD) besteedt veel aandacht aan de relatie tussen inheemse volken en hun natuurlijke omgeving. Het verdrag belichaamt een aantal prijzenswaardige principes. Toch ontbreekt het aan een goede standaard op het gebied van de rechten van inheemse volken. Het gevolg is een gebrekkige bescherming van culturele én de biologische diversiteit, omdat rechtswaarborgen een integraal onderdeel zijn van complexe cultureel-ecologische systemen. Over een stenen kasteel met een papieren deur.

De relatie tussen inheemse volken en hun natuurlijk omgeving is al op vele manieren gekenschetst. Er is daarin een lange traditie van simplificaties. Sommigen daarvan zijn agressief jegens inheemse volken, andere zijn eerder sentimenteel. In werkelijkheid is deze relatie erg complex en divers. In dit artikel zal ik ingaan op een aantal gegeneraliseerde eigenschappen van deze relatie in het kader van het generalistisch karakter van CBD, dat in haar reikwijdte onder andere een groot aantal inheemse landgebruiksystemen omspant.

Inheemse volken zijn voor hun bestaan sterk afhankelijk van de biologische alsook de anorganische elementen uit hun natuurlijke omgeving. Het zijn bronnen van voedsel, behuizing, medicijnen, bewapening, drinkwater en psychologisch en spiritueel welzijn. Biologische diversiteit heeft een belang voor inheemse volken ver voorbij ethische of sentimentele waarden. Het verlies ervan heeft directe gevolgen voor hun overlevingskansen en heeft vaak moeizame aanpassingsfasen tot gevolg aan minder aantrekkelijke en duurzame bestaanswijzen. De culturele identiteit van inheemse volken hangt sterk samen met landgebruik, met bepaalde plaatsen, dieren of planten. Bij verlies van de biodiversiteit gaat meestal ook een groot deel van de culturele rijkdom verloren.

In veel opzichten leveren inheemse volken ook een grote bijdrage aan het behoud en beheer van de biologische diversiteit. Dit wordt nadrukkelijk erkend in de CBD. Hun taxonomische kennis, hun kennis van de dynamiek van ecosystemen, hun ingenieuze adaptieve beheerssystemen en hun ragfijne sociale netwerken om de toegang tot en het gebruik van natuurlijke bestaansbronnen te reguleren binnen sociaal en ecologisch aanvaardbare grenzen, hebben de laatste decennia veel aan begrip en bewondering gewonnen. Hun praktijken hebben nieuwe habitats gecreëerd en door selectieve kweek zijn nieuwe soorten ontstaan. Daarmee hebben zij een directe bijdrage geleverd aan het verhogen van de biodiversiteit. Daarnaast is het in het kader van de CBD vermeldenswaardig dat de kennis van inheemse volken en hun verwerkingsmethoden vaak de sleutel is om de (genetische) eigenschappen van organismen voor de mens beschikbaar te maken. Het is inmiddels steeds gebruikelijker om inheemse volken en hun cultuur te zien als onderdeel van meeromvattende cultureel-ecologische systemen

Toch moeten we de relatie niet alleen maar harmonieus voor stellen. Naast het belang dat inheemse volken hebben bij het voortbestaan van hun natuurlijke omgeving, met behoud van een hoge biologische diversiteit, is er ook competitie met andere organismen om sommige bestaansbronnen. Ook kunnen fluctuaties in seizoenen of demografie inheemse volken noodzaken tot tijdelijke overbelasting van bepaalde bestaansbronnen, hetgeen onvermijdelijk veranderingen in het ecosysteem tot gevolg heeft.

Zonder dat we inheemse volken hoeven te idealiseren kunnen we vaststellen dat de grootste bedreigen voor de biologische diversiteit ligt in de invloeden van buitenaf. Mijnbouw, houtkap, plantages, dammen en grote infrastructurele projecten veroorzaken directe schade aan ecosystemen. Inheemse volken dragen daar als geen ander de gevolgen van. Armoede, ziekte, onveiligheid, conflicten, natuurrampen en gedwongen verhuizing slaan diepe wonden in inheemse samenlevingen. Daarnaast grijpen deze zaken, de processen van neoliberale economische globalisering en zelfs goedbedoelde ontwikkelingsinitiatieven, diep in op de relatie tussen inheemse volken en hun natuurlijke omgeving. Door bijvoorbeeld het verlies van toegang tot essentiële bronnen, door onzekerheid omtrent de rechten op bestaansbronnen en door pure schaarste zijn inheemse volken vaak zelf gedwongen minder duurzame landgebruikstrategieën te volgen.


Recht en systeem

Het is voor elk beheersysteem van natuurlijke bestaansbronnen een voorwaarde om andere gebruikers en invloeden van buitenaf te kunnen weren of gereguleerd toe te staan. Door een gebrek aan collectieve landrechten en politieke rechten zijn inheemse volken in de regel hiertoe niet bij machte. Daarnaast spelen politieke en institutionele factoren een belangrijke rol. De politieke marginalisatie van inheemse volken leidt er toe dat essentiële inheemse instituties voor het beheer van ecosystemen zijn en worden ondermijnd. Daardoor wordt kennis minder doorgegeven, het gebruik van en de toegang tot bestaansbronnen niet gereguleerd met oog voor de samenhang tussen sociale en ecologische factoren. Inheemse instituties worden buiten de wet geplaatst, ontbonden en overruled door hoofdzakelijk nationale overheden. Dit leidt tot erosie van de institutionele structuur die een voorwaarde is voor de positieve wederkerigheid in de interactie tussen inheemse volken en hun natuurlijke omgeving.

Door het voorgaande worden twee dingen zichtbaar. Ten eerste, dat de verwevenheid van ecologische, culturele, politieke en institutionele facetten misschien wel de belangrijkste eigenschap is in de relatie van inheemse volken tot hun omgeving. Men zou zelfs kunnen zeggen dat de waarde van de verschillende elementen van cultureel-ecologische systemen slechts tot stand komt in het netwerk van deze relaties. Ten tweede wordt duidelijk dat landrechten en politieke rechten een noodzakelijk onderdeel uitmaken van dit ecologisch-culturele weefsel. Zonder deze is het systeem niet in staat zich te beschermen tegen de vele invloeden van buitenaf.


De CBD

De CBD erkent zowel de afhankelijkheid van inheemse volken van biodiversiteit als hun bijdrage eraan. Het verdrag heeft met name aandacht voor de rol en waarde van traditionele kennis voor duurzame ontwikkeling. (Zie kader) In verband daarmee gaat het in op de rechten van inheemse volken op het gebied van intellectueel eigendom en de eerlijke verdeling van opbrengsten uit traditionele kennis en de aanverwante genetische bronnen. De CBD erkent ook de verwevenheid van traditionele kennis met de sociaal-culturele context van de inheemse samenlevingen. In haar omarming van de ecosysteembenadering komt de erkenning van de samenhang van cultuur en biologische diversiteit naar voren. Inheemse volken zijn daar overwegend gelukkig mee, omdat de ecosysteembenadering goed aansluit bij hun levenswijzen en cosmovisies en tevens veel ingangen biedt voor participatie in de verschillende onderdelen van de processen van de CBD. De Conferentie van de Partijen van de CBD maakt tevens een serieuze zaak van de participatie van inheemse vertegenwoordigers in het verdrag.

Waar de CBD echter onderuit gaat is dat het voorbij gaat aan de landrechten en politiekinstitutionele elementen van de cultureel-ecologische systemen. De soevereine zeggenschap over de biologische bronnen kent de CBD toe aan nationale overheden. Over de landrechten en politieke rechten van inheemse volken vis a vis de nationale overheden doet de CBD geen duidelijke uitspraak. Hoewel de CBD een bindend verdrag is blijft de implementatie in deze een vrijwillig en multi-interpretabel karakter houden. Bovendien worden de waarborgen voor inheemse volken wat betreft traditionele kennis ondergeschikt gemaakt aan de duurzaamheiddoelstelling. Inheemse volken worden geacht een traditionele levenswijze te beoefenen. Anders kunnen zij geen aanspraak maken op de erkenning van hun intellectueel eigendomsrecht en op de voorzieningen betreffende het geven van toestemming voor het gebruik van hun kennis en aanverwante genetische bronnen en voor de toegang tot en eerlijke verdeling van opbrengsten daaruit. De term traditioneel is wetenschappelijk zeer zwak en laat overheden en andere belanghebbende partijen veel ruimte om ten nadele van inheemse volken te argumenteren.

In feite worden er in de CBD geen echte rechten toegekend, maar is men slechts uit op het behouden van traditionele kennis in het kader van het behoud van de wereld. Men wil in feite een onderdeel van het systeem behouden zonder bescherming te bieden aan andere noodzakelijke elementen van cultureel ecologische systemen. Men wil het deel zonder geheel en dat bestaat niet. Daardoor blijven de ecologisch culturele systemen zeer kwetsbaar voor invloeden van buitenaf.

De grootste zwakte van de CBD ligt in haar verhouding tot andere internationale verdragen en instituties die uitspraken doen over verwante problematiek, zoals bijvoorbeeld de WTO en het Klimaatverdrag. Op het punt van toegang tot genetische bronnen, intellectueel eigendomsrecht en natuur- en milieu bescherming, worden ook in financiële economische en handelsfora afspraken gemaakt die soms een heel ander strekking hebben. Deels is dat te wijden aan de verschillende doelstellingen van de fora en de verschillende probleemdefinities en analysen daarin. Sommigen van deze afspraken zijn zeer bedreigend voor het voortbestaan van de waardevolle inheemse ecologisch culturele systemen. Dat is niet te wijten aan de zwakte van de CBD op zich. Deze mogelijkheid wordt geschapen door het ontbreken van een goede standaard op het gebied van de rechten van inheemse volken, die bindend als basis kan dienen voor alle internationale verdragen en fora.

Er is dus geen standaard onder alle verdragen, die de rechten tussen individuen, overheden, inheemse volken, lokale gemeenschappen, bedrijven enz op genetische bronnen op land en op kennis op eenduidige manier regelt. Voorbijgaand aan ethische basis van mensenrechten betekent dit voor cultureel-ecologische systemen dat de waarborgen van de CBD te vergelijken zijn met een kasteel met een papieren deur. Iedereen kan binnenstormen en de rijkdommen van inheemse volken en de wereld roven en daarmee het leven van inheemse volken ontwrichten. Het is daarom te bepleiten dat de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties zo gauw mogelijk serieuze zaak maakt van de erkenning van de Declaration of the Rights of Indigenous Peoples, in het belang van het behoud van culturele én de biologische diversiteit.


Ecosysteembenadering

Conceptueel is de CBD erg vooruit in het denken over de interactie tussen de mens en de natuur. De ecosysteembenadering is misschien wel de eerste grote uitdager van de cartesiaanse tegenstelling tussen cultuur en natuur, die we gearticuleerd zien in hoe de moderne wereld, inclusief onze inspanningen voor natuurbescherming, institutioneel is vormgegeven. Helaas staat de CBD in het internationaal circuit nog alleen in het gebruik van de ecosysteembenadering. Het is ook jammer dat CBD niet consequent is in de uitvoering ervan, omdat zij de politiek gevoelige zaken buiten het zicht houdt. Er zijn nu eenmaal veel partijen die liever zaken doen in het donker. Om echt verder te komen moet er echter een duidelijker articulatie komen van de sociaal culturele elementen van de ecosysteembenadering binnen de CBD, waarin ook mensenrechten een plaats moeten hebben.


Ten slotte

In dit stuk wordt vanuit behoudsperspectief van cultureel-ecologische systemen geredeneerd, uit een soort nut en noodzaak analyse in het kader van het behoud van biologische en culturele diversiteit voor de wereld. Daarmee heb ik de aandacht willen vestigen op de rationele noodzaak van een goede standaard op het gebied van mensenrechten voor het bereiken van doelstellingen voor biodiversiteitbehoud. De principiële ethische vraagstukken rond de mensenrechten van inheemse volken bleven daarbij buiten beschouwing. Ik ben van mening dat deze issues ook een plaats verdienen in het debat.

Ik zou de natuurbeschermers onder de lezers willen meegeven dat het voor hen de moeite waard is zich te verdiepen in een aantal mensenrechtenzaken rond inheemse volken.

Download artikel

Top

Foto's: Frans Welman

Top

Printversie

Artikel 8j en aan verwante bepalingen           

In de Conventie over Biologische Diversiteit (1992) wordt in enkele artikelen uitdrukkelijk verwezen naar de rol die inheemse volken spelen bij de bescherming van de biodiversiteit. Ze erkent de grote en traditionele afhankelijkheid van vele inheemse en lokale gemeenschappen die traditionele levenswijze afhankelijk maakt van de biologische bestaansbronnen en de wenselijkheid de voordelen die voortkomen uit het gebruik van traditionele kennis, innovaties en praktijken die relevant zijn voor het behoud van biologische diversiteit en het duurzaam gebruik van onderdelen daarvan, op een eerlijke wijze te verdelen.

Het belangrijkste artikel in de CBD over inheemse volken is artikel 8j. Daarin staat:
Iedere ondertekenende regering zal voor zover mogelijk,... kennis, innovaties en praktijken van inheemse en lokale gemeenschappen die traditionele levensstijlen belichamen die relevant zijn voor het behoud van biologische diversiteit, opnemen in haar nationale wetgeving, eerbiedigen, beschermen en behouden en de bredere toepassing ervan bevorderen met de toestemming en de betrokkenheid van de houders van zulke kennis, innovaties en praktijken en het evenwichtig delen van de opbrengst van zulke kennis innovaties en praktijken.

Sinds de vierde Conferentie van de Partijen (COP IV) in 1998 is er een aparte werkgroep ingesteld voor de uitwerking van artikel 8j: de Ad hoc werkgroep met open einde over article 8j en aanverwante bepalingen. Tijdens de vijde COP werd de Ad hoc werkgroep met open einde over de toegang tot genetische bronnen en de eerlijke verdeling van de opbrengsten daaruit ingesteld. Daarin hebben inheemse volken een aparte positie als het om de bescherming van traditionele kennis gaat en om het geven van vrije geïnformeerde voorafgaande toestemming tot het gebruik van traditionele kennis en methoden en aanverwante genetische bronnen. Tijdens COP V is tevens het International Indigenous Forum on Biodiversity (IIFB), een overkoepelende organisatie van inheemse volken, erkend als officieel adviesorgaan van de COP. Ook is er voortgang geboekt met de erkenning van de speciale rol van inheemse vrouwen in het beschermen van de biodiversiteit. Tegelijkertijd werd het Indigenous Womens Biodiversity Network (IWBN) opgericht, een internationale organisatie van inheemse vrouwen die zich inzetten voor biodiversiteitbehoud en de erkenning, waardering en bescherming van hun specifieke rol daarin.

Terug naar de CBD
Top