Introductie

Door Merel van der Mark

> De lang verwachte beslissing van de Braziliaanse hoge raad in de zaak over de wettigheid van het in 2005 officieel erkende inheemse gebied Raposa Serra do Sol, is opnieuw uitgesteld. De zaak was aangespannen door rijstboeren en politici uit de regio. Het uitstel kwam nadat raadsheer Ayres Brito, tevens rapporteur van de zaak, als eerste zijn honderd paginas lange oordeel voorlas waarmee hij de erkenning van Raposa Serra do Sol als wettig verklaarde. Hij wees erop dat de grondwet indianen geen land toewijst maar hun recht op land slechts erkent en dat dit recht boven welke andere landclaim dan ook staat. Een mede-rechter vroeg hierop om inzage van het oordeel van Brito, waarmee het stemmen van de overige tien raadsheren werd opgeschort naar een nog niet nader bepaalde datum. “Het is ons doel om deze zaak voor het eind van het jaar af te ronden”, aldus Gilmar Mendes, de voorzitter van de hoge raad.

De strijd tussen boeren, politici en indianen over het inheemse gebied Raposa Serra do Sol sleept zich al meer dan 30 jaar voort. Het gaat om een stuk land van 1,7 miljoen hectaren op de grens met Venezuela en Brits Guyana, waar 19.000 indianen van vijf verschillende volken wonen. Maar er leven ook niet-indianen in het gebied, waaronder een groep grote rijstboeren en hun werknemers, die in een aantal blanke dorpen wonen. De rijstboeren en de dorpsbewoners willen niet weg en zorgen daarom al jaren voor oplopende spanningen in het gebied waarbij al meer dan 20 mensen zijn overleden. Zij eisen dat de grenzen van het gebied worden herzien en dat er in plaats van een groot reservaat meerdere kleine reservaatjes komen, de zogenaamde “demarcatie in eilandjes”. Grote landgoederen en toeristische attracties zouden dan buiten de grenzen moeten vallen.

Ook de gouverneur is niet blij met nog een beschermd gebied in zijn deelstaat, wat een domper voor de regionale economie zou zijn. Hij wijst op het feit dat al meer dan de helft van de deelstaat Roraima bestaat uit beschermde gebieden en claimt dat er te weinig grond overblijft voor de agrarische sector. Verder vind hij dat de federale overheid zich teveel bemoeit met landverdelingen in zijn staat en dat er niet genoeg mogelijkheden zijn tot inspraak. Toen President Lula in 2005 de wet ondertekende waarmee Raposa Serra do Sol officieel werd erkent, kondigde hij dan ook een week van rouw aan in Roraima.

De grondwet stelt echter heel duidelijk dat alle inheemse groepen het alleenrecht op hun traditionele leefgebied hebben. De grote en de grenzen van het “traditionele leefgebied” worden vastgelegd aan de hand van antropologisch onderzoek. Na een inspraakronde is het dan aan de FUNAI, de regeringsinstantie voor indianen zaken, om een wetsvoorstel te doen, dat vervolgens door de President moet worden geratificeerd. Na deze officiële erkenning moeten alle niet-indianen die er wonen, het gebied verlaten.

In het geval van Raposa Serra do Sol is er een vooruitstrevend compensatie pakket opgesteld, dat de boeren onder meer recht geeft op een vervangend stuk land. Over het algemeen wordt er alleen compensatie betaald voor de infrastructuur die ze op een stuk land hebben gebouwd. Het is dus een goede deal, zeker voor mensen zoals Quarteira, de aanvoerder van de rijstboeren en tevens burgemeester van het nabij gelegen Pacaraima, die meer dan 6.000 hectaren rijst verbouwd op grond die helemaal niet van hem is. Het heeft zichzelf grond van de staat toegeëigend.

De meerderheid van de boeren heeft het bod dan ook aangenomen en is vertrokken. Het kleine groepje van zon 10 tien invloedrijke rijstboeren dat niet weg wil wordt door het openbaar ministerie beschuldigd van “slechte wil”. De federale politie heeft dan ook al drie grote ontruimingsoperaties uitgevoerd, met honderden agenten, om deze boeren weg te halen uit het gebied. De laatste, die begon in maart 2008, is echter gestopt op last van de rechter naar aanleiding van de petitie die de rijstboeren en de gouverneur van Roraima indienden bij de hoge raad. Ze claimen dat de federale overheid de deelstaat onevenredig veel benadeeld in haar economische ontwikkeling door de erkenning van het inheemse gebied.

De overheid van de deelstaat werkt al jaren de erkenning van Raposa Serra do Sol tegen. Rijstboeren worden actief gestimuleerd om zich er te vestigen door middel van belastingsontheffingen tot 2018 en passief door een oogje dicht te knijpen als ze zich duizenden hectaren overheidsgronden toe eigenen. De meeste boeren zijn pas tien jaar geleden in het gebied neergestreken, wetende dat het al sinds 1977 op de lijst stond om als inheems gebied erkend te worden. Ook de gemeentes en gelijknamige dorpen Normandia en Uiramutã die zich in het gebied bevinden zijn pas na 1977 opgericht (1982 en 1995 respectievelijk), om migratie van blanken naar het gebied te stimuleren. Dit zou het argument dat het land door de indianen wordt gebruikt moeten ontkrachtigen. Dat is gedeeltelijk gelukt omdat Funai, voor de officiële erkenning in 2005, de grenzen heeft herzien en de twee grote dorpen, toegangswegen en een paar andere overheidsinfrastrucpunten er buiten heeft laten vallen.

De kwestie Raposa Serra do Sol is exemplarisch voor een veel voorkomend conflict over land tussen de inheemse bevolking, vaak gesteund door NGOs, en de agrarische sector, die doorgaans kan rekenen op steun van de locale en regionale overheid, en soms ook, zoals bij Raposa Serra do Sol, van het leger.

Boeren vinden vaak dat de inheemse gebieden te groot uitvallen. “Veel land voor weinig indianen” is de standaard kreet. Ze wijzen op hun belangrijke rol in de Braziliaanse economie en op hun pioniers positie in het integratie proces van het Amazone gebied. Ze zetten graag het beeld neer van de opportunistische indiaan die het liefs in de stad rondhangt en alleen maar een verentooi opdoet op het moment dat het om landverdeling gaat. Ze zouden de grond niet gebruiken terwijl de boeren hard werken om het volk te voeden en de economie te doen groeien. Om hun steun en solidariteit te bewijzen is een groep soja-boeren uit de deelstaat Mato Grosso onlangs in een stoet van meer dan 70 wagens dwars door de Amazone getrokken om hun noordelijke broeders bij te staan.

Het leger speelt op haar beurt in op een xenofobisch en populistisch sentiment dat een inheems gebied op de grens de soevereiniteit van Brazilië aan zou tasten en dat buitenlandse NGO's en overheden er allerlei belangen bij zouden hebben. Het soevereiniteitsargument is ongegrond omdat een inheems gebied staatsgrond blijft en het leger hier dus gewoon toegang toe heeft. Daarnaast wijzen critici op het feit dat er al veel meer indianengebieden op de grens bestaan, dat in grensgebieden indianen vaak het merendeel van het vormen en dat indianen ook Brazilianen zijn en het discriminerend is om te sugereren dat zij de staatsveiligheid in gevaar zouden brengen. Verder dienen NGO's zich gewoon aan de wet te houden en staan hun activiteiten los van het recht van de indianen op hun eigen grond.

Verdedigers van indianenrechten wijzen er op dat indianen al in het gebied leefden ver voor de komst van de eerste blanken. Eeuwenlang moesten zij het onderspit delven, werden ze vaak van hun land verdreven en gedwongen zich aan te passen aan de westerse samenleving. De grondwet van 1988 probeert het een en ander recht te zetten en erkent zeer duidelijk hun recht op hun eigen leefgebied, zodat ze daar volgens hun eigen riten en mythen op traditionele wijze kunnen leven. Daar zijn vaak grotere gebieden voor nodig, om een te zware druk op de jacht en visstand te voorkomen, maar ook omdat de indianen traditioneel nomaden zijn en daarom mythologische en historische bindingen hebben met ver uit elkaar gelegen plaatsen.

Uiteraard zijn er ook indianen die er voor kiezen om naar de stad te gaan, of zelfs om rijst te verbouwen. Maar dat moet hun eigen keuze zijn en ze moeten de mogelijkheid hebben die bewust te maken.

Merel van der Mark

Foto boven: Demonstratie in april tegen de uitzetting van niet-indaanse kolonisten.
Foto Marlene Bergamo

^

> Decreet van 15/04/2005, dat Raposa Serra do Sol als inheems gebied erkend >>
> Kaart van Raposa Serra do Sol >>
> Achtergrond informatie over Raposa Serra do Sol, met nieuws, fotos en een chronologie >>
> Artikel in O Globo >>
> Artikel in The Guardian (26.08.08) >>
> Artikel in Trouw (27.08.08) >>

> Video van geweldadige confrontatie tussen indianen en boeren (in het Spaans)

> Op YouTube zijn veel filmpjes over het conflict te vinden >>

Copyrights
Berichten en artikelen op deze site staan onder Creative Commons-licentie. Ze mogen onder bepaalde voorwaarden worden verspreid, gekopieerd of doorgeplaatst. Vermeld daarbij altijd de naam van de auteur en het NCIV, en maak een link naar het NCIV.

Neem bij twijfel contact met ons op.

^